Tegeltableaus in winkels

Bij de bakker, de slager en de viswinkel

In de eerste helft van de twintigste eeuw zijn veel winkels voorzien van een vaak uitbundig gedecoreerde betegeling. Een tegelwand is praktisch en functioneel in een winkel waar levensmiddelen worden verkocht, omdat zij goed schoon te maken is. In deze tijd werden steeds hogere eisen gesteld aan de hygiƫne en werden tegelwanden wettelijk voorgeschreven voor slagerijen, viswinkels, kruideniers en bakkerijen.

Men kon hiertoe effen of gedecoreerde tegels uit de catalogi van tegelhandelaren bestellen. Het kwam echter ook regelmatig voor dat een winkelier een speciaal ontwerp voor zijn winkel bestelde. Het laten beschilderen van tegelwanden met herkenbare voorstellingen of ornamentele decoraties was uiteraard een zeer kostbare zaak. Dat was blijkbaar geen bezwaar, want de tegeltableaus gaven de winkels in die tijd een voorname en luxe uitstraling, waarmee de winkelier een welgesteld publiek hoopte te trekken.

Visserboten, koeien en broden

Viswinkels toonden tableaus van vissersschepen, vismarkten en havens. Deze landschappen werden afgewisseld met voorstellingen van mannen en vrouwen uit de Nederlandse vissersdorpen in de kenmerkende streekdrachten, zoals in de viswinkel die Y. Rienstra in 1921 in Amsterdam begon (0229-04575). In de voormalige vishandel die Eibert Bunte rond 1905 aan de Lange Viestraat in Utrecht opende was een tableau van de grote schouw van de hele Nederlandse visservloot voor Koningin Wilhelmina op 3 augustus 1900' (nu in het Zuiderzeemuseum in Enkhuizen). Slagerijen toonden vergezichten met Hollandse landschappen met koeien en varkens (0229-08059). In bakkerijen was soms een heel vervolgverhaal aangebracht met voorstellingen van het zaaien en oogsten tot en met het bakken van het brood, zoals in een nog altijd bestaande bakkerij in de Hinthamerstraat in den Bosch. De toonbank is daar betegeld met een voorstelling van sterk gestileerde graanhaImen en korenbloemen, terwijl op het niveau van de plint de muizen in beeld komen. Kruidenierswinkels van de fa. Zijlstra kregen in de jaren 1920 in de buitengevel voorstellingen van papetende kinderen (0229-08997).

Winkels van De Gruyter

Het bekendst om hun tegeltableaus zijn nog altijd de vroegere winkels van De Gruyter. Vanuit 's-Hertogenbosch werd vanaf 1900 een landelijke keten van meer dan 550 kruidenierswinkels opgebouwd. Vele daarvan, gevestigd op de betere locaties, werden van beschilderde betegelingen voorzien, waarmee De Gruyter waarschijnlijk de grootste opdrachtgever voor tegeltableaus geworden is. Een voorbeeld van een compleet bewaarde en goed beschermde winkel van De Gruyter is te zien in Den Haag, aan de Beeklaan 303 (eigendom van de Stichting Hendrick de Keyser).

In veel van deze winkels kon men dezelfde voorstellingen tegenkomen. De tableaus verwezen naar de herkomst, de productie of het gebruik van de waren die in de winkels verkocht werden: aanvankelijk vooral koffie, thee, grutten, meel en rijst. Ook de uitbreiding van het assortiment in de jaren twintig met onder meer zuivelproducten en jam is terug te vinden in de tableaus (0229-03983).

Hoewel dezelfde ontwerpen meer dan eens gebruikt werden, werden zij altijd op bestelling met de hand geschilderd en aangepast aan de afmetingen van een winkel. Tot omstreeks 1925 verwezen veel tableaus naar de oude Hollandse schilderkunst, met voorstellingen die de sfeer van de zeventiende eeuw oproepen, daarna kwamen vooral andere volken en landen in beeld. De grotere tableaus werden afgewisseld met vrouwfiguren, personificaties van seizoenen of 'Welvaart' (0229-07085).

Verdwijnen van tegelwanden

De meeste tegeltableaus zijn in de loop der tijd weer uit de winkelinterieurs verdwenen. De interieurs werden aangepast om aan nieuwe eisen te voldoen. De stijl van winkelinterieurs veranderde. De vroegere hoge plafonds werden meestal verlaagd. Soms zijn de tableaus dan boven een systeemplafond of achter latere voorzetwanden bewaard. Als een bedrijf sloot en een winkelpand van bestemming veranderde, had de nieuwe eigenaar uiteraard ook geen baat bij de reclame-uitingen van zijn voorganger.

Voorwerpen