Renaissancehuisraad

Huisraad in renaissancestijl

Mooi en lelijk, zijn aan smaak of mode onderhevig en daarom wisselen de stijlen elkaar door de eeuwen heen af. Kunsthistorici en antiekkenners plaatsen ze netjes in hokjes en hangen er een naam aan. Een voorbeeld van een stijlperiode is de renaissance.

De benaming werd voor het eerst bedachtdoor E. Koloff (1840), maar de eminente kunstkenner Jakob Burckhardt zorgde er via zijn boek "Die Kultur der Renaissance in Italien" uit 1860 voor dat de term goed ingeburgerd raakte. Het woord renaissance is afgeleid van het Franse werkwoord renaître dat 'weer geboren worden' betekent. Bedoeld wordt de herontdekking van de Klassiek Oudheid, de kunst en de versieringen uit de tijd van de oude Grieken en Romeinen.

Florence

Vanaf 1420 laten Italiaanse architecten, schilders, beeldhouwers en geleerden zich steeds meer leiden door de verworvenheden van hun eigen artistieke verleden. Het eerst in Florence, maar later over heel Italië, verrijzen er bouwwerken die ritmisch geleed zijn door zuilen, pilaren en bogen. Ook in de versiering zet men zich af tegen de voorafgaande stijl, de gotiek. Het nieuwe ornament bestaat uit medaillons met klassieke koppen, schelpvormen, maskers, arabesken, leeuwenkoppen, eierlijsten en acanthusbladmotieven.

Een nieuwe stijl betekent ee nandere mentaliteit. De middeleeuwse ambachtsman stapt uit de anonimiteit en heet Rafaël, Michelangelo, da Vinci of Dürer. Thema's worden niet langer louter aan de bijbel ontleend marook aan de klassieke mythologische verhalen met vele goden. Tegenover de massa komt het individu. Naast het door God geordende universum het wereldbeeld van de humanistische denker. De eenheidskerk loopt barsten op die calvinisme heten.

Langzaam dringen de nieuwe stijlopvattingen door naar het Noorden. Dit gebeurt door Italiaanse kunstenaars die in het buitenland gaan wonen. In de eerste dertien jaar van de 16e eeuw vinden we ze in Frankrijk en Nederland. Anderzijds trekken Nederlandse kunstenaars naar Italië. Door hen vervaardigde voorbeeldboeken en kopergravures maken de nieuwe stijl populair. Nog voor het midden van de 16e eeuw zien we de gotiek langzaam wijken voor een nieuw elan. Het huis dat maarten van Rossum rond 1535 aan de Nonnenstraat in Zaltbommel liet bouwen toont de vernieuwing en wel speciaal in de versieringen met klassieke koppen boven de ramen.

Huisraad

De veranderingen blijven niet beperkt tot gebouwen. Ook huisraad doet mee. Het plaat en boekwerk van de in Leeuwarden geboren allround kunstenaar Has Vredeman de Vries (1527-1605) is zeer invloedrijk geweest. Zijn belangrijkste meubelboek, het Livre du Meuble of Recueil de Différents pourtraicts de Menuiserie staat vol voorbeelden van kasten, bedden, tafels, en ornamenten in de smaak van de renaissance.

Philips

Een goed voorbeeld van een stuk huisraad in renaissance stijl staat in de bestuurskamer van het Stadskasteel Zaltbommel. Het betreft een imponerende kast, geschonken door de familie Philips. De constructie gebeurde in de 17e eeuw eigenlijk nog op de oude vertrouwde manier van de gotische ambachtsman. Een eikenhouten stelsel van regels en stijlen werd opgevuld met panelen. Anders dan in de gotiek bouwt men de kast van onderen af op. Op de balpoten rust een plint, die breed genoeg is om twee laden op te bergen. Hierop komen kolommen die paneelwerk en deuren insluiten. Een uitkragende lijst sluit de onderkast af. De bovenbouw vervaardigd men op dezelfde wijze. Karakteristiek is de brede kroonlijst. Wat vooral opvalt is het rijke snijwerk in de vorm van maskers, leeuwenkoppen, eier- en acanthusbladlijsten, halfzuilen en hoekige decoraties,de zogeheten diamantkoppen.

Naar het einde van de 17e eeuw verandert het karakter van het renaissance meubilair. De barok en de Lodewijkstijlen van de 18e eeuw dienen zich aan.

Peter Schipper

Voorwerpen