Pyke Koch

Pyke Koch door Frank van de Schoor

Het werk van Pyke Koch wordt gekenmerkt door een zeer precies realisme. De typische combinaties van motieven en subtiele vervormingen roepen een raadselachtige sfeer op. In zijn werk staat de mens centraal. Daarnaast hecht hij groot belang aan het  gezichtspunt van de voorstelling, zoals ook in De boogschietwedstrijd.

Perspectief kijker, schilder en schutter

In deze voorstelling heeft de toeschouwer hetzelfde standpunt als de schilder, waardoor deze zich als het ware in de ruimte van het schilderij bevindt. Kijkend langs de pijl en de zeer gedetailleerd geschilderde hand neemt de toeschouwer als het ware plaats in het schilderij. De gespannen hand op de voorgrond krijgt compositorisch gezien veel aandacht en fungeert als repoussoir. Hierdoor wordt de afstand tot de schietschijf, in de verte opgesteld tussen de bomen, tastbaar. Misschien dat de derde poging van de schutter meer trefzeker verloopt dan bij de twee andere pijlen, die er een beetje treurig bijhangen. De toeschouwers aan de zijkant volgen het verloop van de wedstrijd aandachtig. Als kijker naar het doek neem je exact dezelfde positie in als de schilder én de schutter. Hierdoor is de beeldinformatie van het schilderij complex en voor meerdere uitleg vatbaar. Gaat de schilder met zijn trefzekere penseel zelf schieten of is de beurt aan de kunstliefhebber die weliswaar een goed overzicht heeft, maar niet bij machte is om de pijl af te vuren? De actie zal compleet tot stilstand komen.

Schietschijf

Door de denkbeeldige zichtlijnen lijkt het ook alsof de figuren opzij je recht in de ogen kijken. Het ouwelijke meisje kijkt afwachtend neutraal. De manspersoon met de roodgestreepte trui kijkt met enige argwaan. Hij heeft zelf pijlen in zijn hand, dus waarschijnlijk is het niet in zijn voordeel als de pijl nu het hart van de schijf gaat raken. Het thema van sport- en  kermisschieten heeft Pyke Koch meermaals toegepast. Een ander voorbeeld is het olieverfschilderij De schiettent (1931) met als centrale figuur een uitdagende matrone die zelf het mikpunt van de kermisattractie lijkt te zijn. Verder is er een paneel met het sterrenbeeld De Boogschutter (1944) en tenslotte twee ongedateerde schilderijen, waarop mythologisch geïnspireerde figuren met een schietschijf zijn afgebeeld. Opmerkelijk genoeg heeft de kunstenaar een van de werken daadwerkelijk als mikpunt gebruikt, getuige de diverse kogelgaten die zichtbaar zijn.

Klassieke schilderkunst

Pyke Koch werd in 1901 geboren in Beek bij Nijmegen. In 1920 begon hij aan een studie rechten in Utrecht. Hij voltooide deze studie niet en koos voor het kunstenaarschap. In 1927 vervaardigde hij zijn eerste schilderij en een jaar later nam hij voor het eerst deel aan een expositie. In de jaren die volgden experimenteerde Koch met verschillende vormen van realisme. Hij noemde zichzelf bij voorkeur autodidact om aan te geven dat hij zijn artistieke route zelf had uitgestippeld. Hij bestudeerde graag de klassieke schilderkunst en besteedde veel aandacht aan de onderschildering, die belangrijk is voor de toon en de kleurintensiteit van de eindvoorstelling. Als inspiratiebron noemde hij de kunstenaars van de Italiaanse Renaissance, zoals Andrea Mantegna en Piero della Francesca. Vooral de invloed van laatstgenoemde schilder is soms duidelijk zichtbaar in de sfeer van zijn werk. De schilder- en tekenkunst van Pyke Koch wordt meestal genoemd in verband met het magisch realisme, een stroming die in Nederland in de jaren dertig weerklank vond. Hoewel hij zich niet tot een groep rekende, kon Pyke Koch hier wel vrede mee hebben. Zelf omschreef hij in 1971 deze schilderstijl als volgt: 'Het magisch realisme bedient zich van voorstellingen, die wel mogelijk, maar niet waarschijnlijk zijn...'.

Deze tekst en aanvullende gegevens zijn te vinden in Van Trajanus tot Tajiri - collectie Museum Het Valkhof, Nijmegen 2009, ISBN 978 90 6829 094 3.

Voorwerpen