Kanis-triptiek

Kanis-triptiek door Gerard Lemmens

Het enige kunstwerk uit de tijd vóór de Beeldenstorm dat van de inventaris van de St. Stevenskerk bewaard is gebleven, is dit drieluik dat door een vooraanstaand Nijmeegs burger aan de kerk gegeven is, ter herinnering aan zijn overleden echtgenote. Men ziet er de afbeelding van de meest essentiële geloofswaarheid in de verlossingsleer van het christendom: Christus' kruisdood op de Calvarieberg, met de treurende Maria en apostel Johannes.

'Bid God voor de ziel'

Op de twee zijluiken zijn de 'stichters' van het drieluik afgebeeld: de Nijmeegse burgemeester Jacob Kanis (1489-1543) en zijn op 15 augustus 1526 overleden vrouw Jeliske van Houweningen, met hun beschermheiligen, Hiëronymus en Adrianus. Uit het in 1519 gesloten huwelijk werden zeven kinderen geboren, allen op het schilderstuk afgebeeld, een zoon Peter (die priester-jezuïet werd, de later heilige Petrus Canisius); twee dochters Filippa en Wendel en vier als miniatuurportretjes weergegeven jonggestorven kindjes. Onder het middenpaneel is een paneeltje bevestigd met de tekst: 'Int Jaer 1543 op Kersavent sterf M. Jacop Kanis gewesene Burgermeister der stadt Nijmegen / Int Jaer 1526 op onser liever vrouwen hemelvaertesdach sterf Jelisken ghewesene M. Jacob Kanis Huijsvrou'. Een toevoeging 'bid God voor de ziel' geeft de essentie weer van dergelijke memoriestukken uit de late middeleeuwen. Daar geen mens behalve de heiligen, meende men, een zo volmaakt leven geleid had dat hij na zijn dood onmiddellijk tot de eeuwige gelukzaligheid kon worden toegelaten, moest hij na de dood door boete en gebed dit geluk verdienen; daarbij kon de gestorvene door het gebed van de nog levenden geholpen worden.

Gerard in 16de eeuw toegevoegd en in 20ste eeuw weer verwijderd

Daartoe nodigt een gedachtenistafereel dan ook uit. Men hing het nabij het graf van de overledene(n), in een kerkgebouw, zodat velen het konden zien en opgewekt werden tot een gebed. In ons geval was dat in de Nijmeegse St. Stevenskerk. De voorstelling is gesitueerd in het rotsachtige landschap bij de stad Jerusalem, met op de voorgrond schedels en beenderen van de op de berg Golgotha ter dood gebrachten. Van links, vanuit een stadspoort, spoedt zich een groep mannen met ladders naar het kruis om het lichaam vóór het begin van de sabbat af te nemen. Op de luiken ter weerszijden van de kruisiging knielen de 'stichters' van het drieluik, Jacob en Jelisken. De patroonheiligen achter hen geven aan dat het echtpaar Kanis op hun voorspraak bij God rekent voor toelating tot de hemel. Een kort na 1580 gemaakte overschildering is in 1988-89 door de restaurator Peter Hermesdorf verwijderd: op de plaats waar de jonge Peter Kanis geportretteerd staat was een afbeelding van de 49 jaar oude Gerard Kanis geschilderd, één van de twaalf kinderen uit Jacob Kanis' in 1530 gesloten tweede huwelijk. Hij was evenals zijn vader burgemeester en kerkmeester van de St. Stevenskerk. Ongetwijfeld is hij het geweest die het drieluik in 1581, toen de kerk door de protestanten in beslag werd genomen, voor de familie gered heeft. Naar aanleiding daarvan zal hij zijn portret wel over dat van zijn halfbroertje hebben laten schilderen.

Schilder onbekend

De Kanis-triptiek is een interessant en belangrijk kunstwerk uit de jaren 1520 - 1530 maar verder blijft het wat maker en plaats van oorsprong betreft door vraagtekens omgeven. In het Gelre van die tijd zijn geen vergelijkbare schilderwerken bekend. Wel bestaan er punten van overeenkomst met werken die toegeschreven worden aan meesters rond de Leidse schilder Cornelis Engebrechtsz, met name diens drie zonen Pieter, Lucas en Cornelis Cornelisz, die waarschijnlijk in Antwerpen opgeleid zijn. Eén enkel schilderij, een drieluik, met de Opwekking van Lazarus door Christus als thema, in het Rijksmuseum te Amsterdam, lijkt van dezelfde hand te zijn als ons drieluik. Voorlopig zullen we voor dit kleine oeuvre de noodnaam 'Meester van de Kanis-triptiek' moeten blijven gebruiken en aan moeten nemen dat hij een, mogelijk uit Noord-Nederland afkomstige, kunstenaar is, die in Antwerpen geschoold is en daar waarschijnlijk ook gewerkt heeft. Dat Jacob Kanis zijn opdracht in het toenmalig belangrijkste centrum van handel en kunst geplaatst heeft, verwondert zeker niet.

Deze tekst en aanvullende gegevens zijn te vinden in Van Trajanus tot Tajiri - collectie Museum Het Valkhof, Nijmegen 2009, ISBN 978 90 6829 094 3.

Voorwerpen