Jan Weissenbruch

Jan Weissenbruch door Gijsbert van der Wal

Het is geen nieuws, maar het moet van tijd tot tijd worden opgemerkt: abstractie in de kunst is geen 20ste-eeuws verschijnsel. Alle oudere en figuratievere schilderijen zijn óók abstract. Het aardige is alleen dat ze bovendien iets voorstellen, bijvoorbeeld de oude haven met de Bottelpoort in Nijmegen.

Subtiele abstractie

Jan Weissenbruch maakte daar halverwege de 19de eeuw dit schilderijtje van. In reproductie lijkt het groter dan het is, omdat Weissenbruch er precies datgene in heeft gebracht waarin een klein schilderij monumentaal kan zijn. Helderheid. Muzikaliteit. Een subtiele abstractie in de figuratie. In 1850 was de 16de-eeuwse Bottelpoort al lang geen stadspoort meer. Ze was verbouwd tot woning met Waalzicht. Wij zien een klein fragment van de rivier, tussen het paard en de kademuur door. Het gebouw moet pal aan het water hebben gestaan, want vlak ernaast steken twee masten omhoog. Een felle zon beschijnt de poort, de witte hoofdkapjes van de vrouwen op de voorgrond en de slagroomwolken in de verte. De schaduwen zijn hard.

Spel van licht en donker

Dit is het einde van de ochtend, schat ik, op een dag in de lente of de zomer. De poort staat pittoresk te wezen, er zijn mensen op de been en er sjokt een paard voor een kar. Het ziet er allemaal doodgewoon uit. Alledaags anno 1850. Maar hoe langer je kijkt, hoe meer je gaat opvallen hoe uitgekiend Weissenbruch alle zetstukken geplaatst heeft en licht en donker tegen elkaar heeft uitgespeeld. Wat zal ik noemen? In elk geval het pikzwarte vierkantje op de dakrand, dat omlijst wordt door een hagelwit raam. Ook elders in het beeld staan de hoogste witten direct naast een diep (of minder diep) zwart accent: in de twee staande vrouwen, in het kapje van de zittende vrouw die links wordt losgeschenen van een schaduwpartij, in het donkere luik dat vlak onder een witte wolk uit de poort steekt. Recht onder het vierkante dakraam tekent zich een wit vierkant af op de bakstenen muur en weer recht daaronder is een grijs vierkant uitgespaard in het witgekalkte stuk van de gevel.

Grote kunst op klein formaat

De boomstam op palen wordt door de zon verdubbeld, en de horizontale lijn van zijn schaduw op de gevel wordt voortgezet in het kademuurtje dat voor de poort langs loopt. Dat muurtje is een vierkante schaduwpartij van ongeveer dezelfde grootte als het lichte vierkantje dat de boomstam aftekent op de muur. Enzovoorts. Zo gaat het wel vaker in grote kunst, ook op een klein formaat. Wat realisme lijkt, is bij nader inzien strak geregisseerd. De Weissenbruch blijkt vol Mondriaantjes te zitten. Zo'n geraffineerde ordening heeft de schilder niet alleen hier toegepast, maar ook in veel van zijn andere stadsgezichten. Het loont altijd de moeite om een tijdje voor een schilderij van hem te gaan staan en je ervan te vergewissen hoe dat in elkaar steekt. Eigenlijk moet er weer eens een grote Weissenbruchtentoonstelling georganiseerd worden. De laatste vond al meer dan twintig jaar geleden plaats, in de Commanderie van Sint Jan in Nijmegen - de voorloper van Museum Het Valkhof.

Deze tekst en aanvullende gegevens zijn te vinden in Van Trajanus tot Tajiri - collectie Museum Het Valkhof, Nijmegen 2009, ISBN 978 90 6829 094 3.

Voorwerpen