Henrik Douverman

Henrik Douverman door Guido de Werd

Dit kostbaar beschilderde beeld maakte oorspronkelijk deel uit van een calvariegroep. In deze groep van drie figuren - Maria, de Moeder van God, de H. Johannes, de jongste apostel en evangelist staande onder de gekruisigde Christus - vormde het compositorisch een tegenhanger van het Johannesbeeld.

Verstilde smart

Beiden wenden zich in smart van het Kruis af. Maria aan de linkerkant, Johannes rechts. Maria buigt zich naar links, lichtelijk voorovergebogen, de handen in gebed gevouwen, met een naar binnen gekeerde blik. Uit het gehele beeld spreekt een gevoel van verstilde smart. Het moment van het sterven van haar Zoon betekende voor Maria immers een van de droevigste momenten uit haar leven. Even later zal zij zittend het lichaam van haar zoon op haar schoot nemen, een motief, dat de naam Pietà gekregen heeft en door de grootste kunstenaars uit onze geschiedenis is uitgebeeld, o.a. door Michelangelo. Ook Museum Het Valkhof bezit een sculptuur met deze voorstelling, afkomstig uit de kerk van Afferden (Gld.) en toevallig vervaardigd door dezelfde beeldhouwer. Deze kunstenaar, Henrik Douverman, werkte tussen 1506 en 1515 in Kleef en daarna tot aan zijn dood in 1540 in Kalkar. Hier vervaardigde hij tussen 1518 en 1522 één van de hoogtepunten van de laatmiddeleeuwse kunst in Europa, het Zeven Smarten-Altaar in de St. Nicolaaskerk van Kalkar.

Polychromie

Met de Zeven Smarten worden de droeve gebeurtenissen in het leven van Maria, die zij met haar zoon Jezus doormaakte, bedoeld. De Kruisiging, de Kruisafname en de Graflegging van Jezus horen daartoe. Beroemd is de virtuoos gebeeldhouwde 'Boom van Jesse' in de sokkel, met het schitterende laatgotische bladerwerk. In dit altaar, dat niet beschilderd is, is de stijl van de beeldhouwer goed te herkennen. In de Kruisigingsscène in het verhoogde  middengedeelte bevindt zich een uitbeelding van de treurende Maria, die goed vergelijkbaar is met de twee Maria-uitbeeldingen in Museum Het Valkhof. Ons beeld bezit nog grotendeels zijn kostbare oorspronkelijke beschildering, polychromie genaamd. In de late middeleeuwen zijn de polychromeurs meestal anderen dan de beeldhouwers; zij werden meestal zelfs beter betaald. De kostbare pigmenten, die nodig waren voor de polychromie, kwamen vaak uit het verre Midden-Oosten. Het aanbrengen en structuur geven van de porseleinachtige verflagen was een nauwkeurig en gecompliceerd proces.

'Ave Maria, bid voor ons'

Opvallend is het vele goud, dat de polychromeur gebruikt heeft. De randen van de donkerblauwe mantel en het gewaad zijn verguld en met sjablonen ingeslagen gepuncteerde motieven versierd, o.a. acanthusbladeren. Bijzonder is het opschrift op de horizontale rand van Maria's kindoek, waar de gepuncteerde letters AVE MARIA OPn (Ave Maria, bid voor ons) te lezen zijn. Mogelijk is nog een ander onderdeel van de calvariegroep, waarvan het Mariabeeld oorspronkelijk deel uitmaakte, bewaard gebleven. In het Suermondt-Ludwig-Museum in Aken bevindt zich een Kruisbeeld van Henrik Douverman, dat qua afmetingen goed bij de Maria past. Ook dit beeld bezit nog de oorspronkelijke beschildering. Het werd tegen het einde van de 19de eeuw verworven. Of het beeld van de treurende Johannes ook bewaard is gebleven, is niet bekend, maar gezien de goede toestand van het Mariabeeld niet uitgesloten.

Deze tekst en aanvullende gegevens zijn te vinden in Van Trajanus tot Tajiri - collectie Museum Het Valkhof, Nijmegen 2009, ISBN 978 90 6829 094 3.

Voorwerpen