Hendrik Feltman

Hendrik Feltman door Ruud Priem

In vogelvlucht overzien we hier de gehele breedte van de stad Nijmegen, met hetzuiden bovenaan en de rivier de Waal en het fort Knodsenburg eronder. De stad isomgeven door stevige muren en poorten.

Het Schependom van Nijmegen

Op een banderol in de linker bovenhoek staan zestig verwijzingen naar straten en gebouwen, terwijl we in de rechter bovenhoek drie schilderijtjes zien (gehangen aan een sierlijk krullend rood lint) met de kerken van Hees, Neerbosch en Hatert die behoorden tot het Schependom van Nijmegen. De vestingwerken en landerijen rond de stad, als ook de grote bleekvelden aan de oost- en westkant, liggen breed uitgemeten in de compositie. Die is opgezet met oog voor detail (je kunt de daken binnen de stadsmuren letterlijk tellen, elk gebouw is afzonderlijk getypeerd) en een goed gevoel voor verhoudingen. Een knap staaltje werk, dat een zorgvuldige voorbereiding zal hebben vereist. En ervaring. Die laatste deed Hendrik Feltman, de Kleefse landmeter en schilder van dit vogelvluchtperspectief, al enkele jaren eerder op met twee getekende plattegronden van Nijmegen die hij in 1646-47 maakte in opdracht van het stadsbestuur. Voor die opdracht maakte hij al verschillende studies op papier vanaf hooggelegen punten in de stad. Ook bestudeerde hij bestaande kaarten en plattegronden om alles zo gedetailleerd mogelijk en correct geproportioneerd weer te geven.

Honderd gulden

Op 25 november 1668 besluit het stadsbestuur van Nijmegen 'Dat Velleman [Feltman] die dese stadt affgeteeckent ende geschildert heeft, daer voor 100 gl. sal genieten soo wanneer de begaene faulten soo hem aengewesen sullen worden syn verbetert, ende het werck  geapprobeert.' Ditmaal betreft de opdracht geen getekende plattegrond, maar een enorme geschilderde kaart van 2,5 meter breed en bijna 3 meter hoog. Mogelijk liet het Nijmeegse stadsbestuur zich inspireren door enkele (zeldzame) 16de-eeuwse voorbeelden met een vergelijkbare ambitie, zoals het beroemde vogelvluchtperspectief van Amsterdam uit 1538 van Cornelis Anthonisz (Amsterdam Museum) en Evert van Schayks gezicht op Utrecht uit 1541 (Centraal Museum, Utrecht), op hun beurt geïnspireerd door Jacopo de Barbari's gegraveerde perspectief van Venetië uit 1500. Het citaat hierboven maakt duidelijk dat Feltmans opdrachtgevers voornemens zijn pas te betalen wanneer het resultaat naar  volledige tevredenheid is voltooid en nadat eventueel gewenste aanpassingen zijn uitgevoerd. Het lijkt erop dat Feltman nog hetzelfde jaar aan de klus is begonnen: volgens het stadsrekenboek krijgt hij in 1668 'rouw doek' (onbeschilderd linnen) geleverd. Schilders werkten destijds op doeken die met een groot aantal draadjes waren gespannen binnen een raamwerk van latten en pas na voltooiing op een spieraam werden gespijkerd. De stad laat op 12 mei 1669 zo'n spieraam maken voor de 'schilder Velman tot Cleeff' en betaalt hem op 27 mei honderd gulden.

Waardevol geschiedkundig document

We kunnen dus aannemen dat het vogelvluchtperspectief tussen november 1668 en mei 1669 tot stand kwam. Feltmans schilderij komt opnieuw ter sprake in april 1670, wanneer de lijstenmaker Peter van Rossum een perenhouten lijst maakt 'om de stadt Nijmegen, opt stadhuys hangende', het spieraam aanpast en het doek opnieuw opspant. Meer dan  tweehonderd jaar lang verdwijnt het werk dan uit zicht, totdat de notulen van de Nijmeegse gemeenteraad in 1878 melding maken van een voorgenomen restauratie. Tussen 1878 en 1951 ondergaat het schilderij (dat men dan beschouwt als het voornaamste in stedelijk bezit)  verschillende behandelingen, die niet altijd even gelukkig uitpakken. Een grondige restauratie in de jaren 1998- 2003 heeft ervoor gezorgd dat Feltman's vogelvluchtperspectief weer volledig in oude luister is hersteld en zijn rechtmatige ereplaats in Museum Het Valkhof inneemt. Het is niet alleen uitzonderlijk in zijn soort, maar gezien de gedetailleerde uitwerking ook een buitengewoon waardevol document dat het verloop van de straten, de soort van bebouwing en vele andere aspecten van de Nijmeegse stadsgeschiedenis visualiseert, waarvan geen enkele andere afbeelding meer bekend is.

Deze tekst en aanvullende gegevens zijn te vinden in Van Trajanus tot Tajiri - collectie Museum Het Valkhof, Nijmegen 2009, ISBN 978 90 6829 094 3.

Voorwerpen