Hemel- en aardglobe

Hemel- en aardglobe door Volker Manuth

De ontdekkingsreizen tijdens het einde van de 15de - en in de loop van de 16de eeuw, leidden niet alleen tot een economische expansie maar ook tot een enorme toename van geografische en astronomische kennis.

Visuele voorstelling van de kosmos

Als hulpmiddel bij navigatie en voor andere onderzoeksdoeleinden, maar ook in het onderwijs maakte men niet uitsluitend gebruik van kaarten maar ook van verkleinde modellen van de sterrenhemel en de aarde in kogelvorm: de globes. Hemel- en aardglobe samen leverden een visuele voorstelling van de kosmos. Wanneer en waar de eerste globes ontstaan zijn, is onbekend. Weliswaar wisten de Pythagoreërs in de oudheid al dat de aarde een ronde vorm had, maar van haar oppervlakte was nog zeer weinig bekend. Hoewel er uit de oudheid berichten bestaan over het gebruik van globes, stammen de vroegst bewaard gebleven exemplaren uit de 15de eeuw. Als eerste centrum van de globevervaardiging geldt het Zuid-Duitse Neurenberg. Vanaf de 16de eeuw werden ook in de Nederlanden globes in series vervaardigd. Tot de vele kostbaarheden van de verzameling van Museum Het Valkhof, die nauw met de geschiedenis van de stad verbonden zijn, behoren een hemel- en aardglobe. Het zijn pendanten, met een doorsnede van 68 cm.

Seriematige productie

Zij ontstonden in het midden van de 17de eeuw in de florerende en destijds wereldberoemde werkplaats van de Amsterdamse uitgever, cartograaf en globemaker Willem Jansz. Blaeu (1571-1638) en diens zoon Joan (ca. 1598-1673). Willem Jansz. had het maken van globes geleerd van de belangrijke Deense astronoom Tycho Brahe en zijn producten waren vanwege hun nauwkeurigheid ook buiten de Nederlanden hoog gewaardeerd. Vader en zoon werkten als kaartenmaker voor de Verenigde Oostindische Compagnie (VOC) en waren daardoor snel en goed geïnformeerd over de nieuwste ontdekkingen. De beide globes in Nijmegen behoren tot een serie die vanaf 1616 op de markt kwam en - met aanpassingen en verbeteringen - nog bijna honderd jaar in productie bleef. Ze maken deel uit van de grootste verzameling seriematig in Amsterdam vervaardigde globes waarvan er wereldwijd maar 102 aard- en 97 hemelglobes bewaard gebleven zijn.

Educatief materiaal

Dergelijke grote exemplaren waren onpraktisch voor de navigatie op schepen en werden daarom als decoratie en voor educatieve doeleinden gebruikt. Dit geldt ook voor de beide exemplaren in het Museum Het Valkhof, die al in 1663 door de stad Nijmegen aangekocht werden voor de Bibliotheek der Kwartierlijke Academie. Naast veel andere geografische details, waaruit het verloop van de ontdekking van de wereld is af te lezen, toont de globe van Blaeu als eerste de kartering van de omgeving van de stad New York met Manhattan en Long Island uit 1609 door Henry Hudson. Nooit eerder werd voor dit gebied de benaming 'Nieu Nederland' op een kaart gebruikt. Naast hun functie als geografische en astronomische hulpmiddelen staan de globes van Blaeu daarom ook voor de trots van de jonge zeevarende Republiek die een belangrijke rol speelde in de geschiedenis van de ontdekking van de wereld.

Deze tekst en aanvullende gegevens zijn te vinden in Van Trajanus tot Tajiri - collectie Museum Het Valkhof, Nijmegen 2009, ISBN 978 90 6829 094 3.

Voorwerpen