Een baksteen met anderhalf alphabet

Een baksteen met anderhalf alphabet door Louis Swinkels

Het doet onmiddellijk denken aan een schrijfoefening: bovenaan op deze Romeinse tegel heeft iemand een compleet alfabet ingekrast en iemand anders daaronder nog eens de letters A tot en met N.

Aantekeningen

De tegel is in 1841 gevonden op het landgoed De Holdeurn bij Berg en Dal. Later zijn hier bij opgravingen de resten blootgelegd van een grote steenfabriek en pottenbakkerij, die werden geëxploiteerd door het Romeinse leger. De letters zijn in de tegel gekrast toen die nog niet was gebakken. Bakstenen werden eerst met de hand in houten mallen gevormd en vervolgens in de zon te drogen gelegd, voordat ze de oven in gingen. Opzichters van de fabriek gebruikten de te drogen gelegde bakstenen regelmatig om er productiecijfers op aan te tekenen. Van De Holdeurn kennen we diverse stenen waar een datum en een getal zijn ingekrast en soms ook een naam: de dagproductie van een van de arbeiders.

Twee schrijvers

Twee mensen hebben van de gelegenheid gebruik gemaakt om op een kleine tegel ieder een alfabet in te krassen. Een complete versie staat bovenaan, verdeeld over twee regels: A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X. Zoals vaker gebeurde, is de E hier geschreven als twee verticale streepjes en heeft de F alleen het bovenste horizontale streepje. Het Latijnse alfabet kende geen onderscheid tussen de I en de J en tussen de U en de V. De Z kwam alleen voor in enkele leenwoorden uit het Grieks. Overigens werd ook de k nauwelijks gebruikt, vrijwel uitsluitend in het woord kalendae, de naam voor de eerste dag van de maand, die we in de notities van de dagproducties enkele keren tegenkomen.

Magische betekenis?

Bij het tweede alfabet is de schrijver gestopt bij de letter N. De letters zijn minder regelmatig dan die van het bovenste alfabet en soms ook niet goed gelukt. De verticale streep van de D is los komen te staan en lijkt met de C ervóór een O te vormen. De kraslijnen van de K staan eveneens los van elkaar. Hebben we hier inderdaad te maken met een schrijfles op de werkvloer van de Romeinse steenfabriek, zoals sinds de ontdekking meestal is gedacht? Ingekraste alfabetten komen we vaker tegen, juist ook in steenfabrieken en pottenbakkerijen. Volgens sommigen hadden ze een magische betekenis en dienden ze om het risico te bezweren dat de potten en de stenen als misbaksels uit de oven zouden komen.

Deze tekst en aanvullende gegevens zijn te vinden in Van Trajanus tot Tajiri - collectie Museum Het Valkhof, Nijmegen 2009, ISBN 978 90 6829 094 3.

Voorwerpen