De kaart van Konrad Peutinger

De kaart van Konrad Peutinger door Annelies Koster

Tijdens de regering van keizer Augustus (27 v. Chr. - 14 na Chr.) is een kaart gemaakt van het Romeinse rijk en de wereld zoals die toen bekend was. Die kaart is daarna verschillende keren gekopieerd en aangepast, voor het laatst in de 4de eeuw.

Opgerold perkament

Van deze laatste versie is een kopie bewaard gebleven uit de 12de of 13de eeuw. Die kopie staat bekend als de 'kaart van Peutinger', genoemd naar de vooraanstaande Augsburger Konrad Peutinger, die hem in de 16de eeuw in bezit had. De met de hand getekende kaart wordt nu in Wenen bewaard en bestaat uit elf bladen perkament. Het geheel heeft een lengte van 6,75 m en een hoogte van 34 cm. Door deze langgerekte vorm is het kaartbeeld enorm vertekend en zijn de noord-zuidafstanden zo sterk in elkaar gedrukt dat bijvoorbeeld de afstand van Nijmegen tot de Middellandse Zee gelijk is geworden aan die van Nijmegen tot Woerden. Het merkwaardige formaat moet zijn gekozen om de kaart, als routekaart, opgerold op reis te kunnen meenemen.

Verkleinde gedrukte editie

De bedoeling was niet een precieze weergave van de werkelijkheid te geven, zoals bij huidige landkaarten. Waar het om ging waren de doorgaande wegen, met de daaraan gelegen steden en de afstanden daartussen, en de omvang of belangrijkheid van die plaatsen. De eerste, in zwart-wit gedrukte en verkleinde editie van de 'Tabula Peutingeriana' verscheen in 1598 in een oplage van 250 bij de befaamde drukkerij van Plantijn-Moretus in Antwerpen. Museum Het Valkhof bezit van deze editie een exemplaar. Ten opzichte van het origineel is de gedrukte kaart tot iets meer dan de helft verkleind: 18 x 386 cm. De acht losse bladen waaruit het Nijmeegse exemplaar bestaat zijn tot één kaart aaneengevoegd en in latere tijd ingekleurd, wat niet altijd zorgvuldig is gedaan. Het huidige Nederlandse grondgebied is op de kaart maar een lang dun streepje tussen twee grote rivieren: de Fl(uvius) Renus 'de rivier de Rijn' en de Fl. Patabus (= Batavus) 'de Bataafse rivier', dat is de Maas. De landstreek daartussen wordt Patavia genoemd.

Gallische leugae

Lugduno, op de kaart aangeduid met een vignet van twee torentjes, gelegen aan de kust, is waarschijnlijk het legendarische fort Brittenburg waarvan de muurresten in de 15de en 16de eeuw op het strand van Katwijk te voorschijn kwamen en dat daarna in zee moet zijn verdwenen. Vanuit Lugduno lopen twee wegen in oostelijke richting: een noordelijke en een zuidelijke weg. Ze komen in Noviomagi (Nijmegen) weer bij elkaar.Voor de identificatie van namen op de kaart met hedendaagse steden wordt gekeken naar de overeenkomst in klank tussen oude en nieuwe namen, bijvoorbeeld Albanianis-Alphen en Noviomagi-Nijmegen en naar de afstanden die op de kaart vermeld zijn. Tussen twee plaatsnamen geeft een cijfer de afstand aan, niet in Romeinse mijlen, maar in Gallische leugae van 2220 m. Bij deze getallen zijn door het telkens weer overschrijven zeker vergissingen ingeslopen. Toch is de kaart van Peutinger een uniek document voor de geschiedenis van ons land.

Deze tekst en aanvullende gegevens zijn te vinden in Van Trajanus tot Tajiri - collectie Museum Het Valkhof, Nijmegen 2009, ISBN 978 90 6829 094 3.