Collectie Gelderland

Een gouden halssieraad

door Annelies Koster

In 1931 kocht het toenmalige archeologische museum in Nijmegen, Museum Kam, een interessant stuk aan: een gouden halssieraad met een gem van sardonyx. Waarschijnlijk is dit sieraad opgebaggerd uit de Rijn bij Rees in de buurt van Xanten in Duitsland. Het sieraad bestaat uit een halsring van massief gouddraad, links en rechts voorzien van een gouden kraal en centraal een steen van sardonyx met ingegraveerde voorstelling (gem) in een gouden zetting. Aan weerszijden van de gouden kralen en naast de zetting van de gem is een tiental windingen in gouden pareldraad aangebracht. De holle gouden kralen bestaan uit twee helften die aan elkaar zijn gezet. Over de sluitnaad is een draad gelegd om deze te verbergen.De zetting van de gem is gedreven en de schulprand rond de steen is geciseleerd. Dergelijke geschulpte randversieringen komen veel voor bij 3de en 4de -eeuwse sieraden. De samenstelling van het goud van de halsring wijkt niet af van die van de zetting, wat erop wijst dat zij gelijktijdig zijn gemaakt. De ovale steen is een sardonyx met drie lagen: donkerbruin op lichtbruin op wit.

De gravure toont een zeepaard (hippokampos) met het voorlijf van een paard en een lang gekruld achterlijf van een vis met staartvin. Onder zijn voorpoten ligt een bol. Aan de naar achteren waaiende teugels is te zien dat hij in vliegende vaart naar links gaat. De steen dateert uit de 1ste eeuw voor Chr. of uit het begin van de jaartelling en is een prachtig voorbeeld van de verfijning die de vroeg- Romeinse gemmensnijders bereikten. De vorm van de halsring is vergelijkbaar met de torques, het meest kenmerkende sieraad van de Kelten, meestal een gladde of getordeerde ring met op de uiteinden twee bolle knoppen. Vanaf de 3de eeuw voor Chr. worden deze gouden halsringen niet alleen door Keltische krijgers gedragen, maar ook als diplomatiek geschenk gegeven aan vorsten of stamhoofden en bovendien aan de goden geofferd. Het was dus niet zomaar een sieraad, maar een insigne met een bijzondere symboliek en beschermende krachten. Geschenk, offer of ereteken? In de Romeinse tijd werd de torques nog altijd gedragen. Deze halsring evolueerde tot een ereteken dat aan militairen werd verleend. Tot in de laat-Romeinse tijd werd de torques nog als eremetaal aan de overwinnaars in bepaalde sportwedstrijden verleend en werden goden vaak met dergelijke halsringen afgebeeld. In dit uitzonderlijke halssieraad uit de 3de of 4de eeuw, dat doet denken aan de Keltische torques, werd een vroeg-Romeinse gem gezet die mogelijk voor de drager een bijzondere betekenis had. De diameter van de ring is groot, wat doet vermoeden dat dit eerder een man was dan een vrouw. Naar de betekenis van het sieraad kunnen we alleen maar gissen: was het een diplomatiek geschenk, een offer aan de goden of wellicht een ereteken? Deze tekst en aanvullende gegevens zijn te vinden in Van Trajanus tot Tajiri - collectie Museum Het Valkhof, Nijmegen 2009, ISBN 978 90 6829 094 3.

Verhalen over personen en onderwerpen uit Gelderland