Collectie Gelderland

Een mooi schouwspel: het Nijkerk van een eeuw geleden van glaspositief voor een toverlantaarn tot foto op een computerscherm

door: Museum Nijkerk (Annelijn Scherff)

Hij was, aan het begin van de twintigste eeuw, een van de weinige amateurfotografen van Nijkerk, misschien wel de enige: Gerard Hana (1877-1958). En dus gebruikte hij zijn camera niet alleen om kiekjes van zijn familie en van dagjes uit te schieten, maar werd hij ook gevraagd voor het maken van reportages van volksfeesten en andere Nijkerkse festiviteiten. Hana’s foto’s bieden dus een uniek inkijkje in het Nijkerk van een eeuw geleden. En het mooie is dat wij nu mee kunnen kijken! De foto’s, of eigenlijk: glaspositieven, zijn namelijk door Hana’s kleinzoon, Nico Hana (geboren in 1938), ‘gered’, en een paar jaar geleden aan Museum Nijkerk geschonken. De doosjes met in totaal zo’n 700 glaspositieven (foto-afdrukken op glazen plaatjes), waren zorgvuldig opgeborgen in een kist, maar natuurlijk niet makkelijk te bekijken, laat staan te ordenen en te beschrijven. Voor digitalisering ontbrak echter het benodigde budget. Tot een scanproject van CollectieGelderland, financieel mogelijk gemaakt door Provincie Gelderland, de unieke kans bood deze bijzondere collectie alsnog te ontsluiten. Zodoende werden de 700 glaspositieven gescand -samen met ruim 2700 foto’s uit het documentatiearchief van Stichting Oud Nijkerk-, en begin dit jaar opgeleverd. En toen zagen we het Nijkerk van een eeuw geleden op ons computerscherm voorbij trekken: het jaagpad langs de haven, feestelijke optochten in het Van Reenenpark, de Oostermolen in volle glorie.

Gerard Hana woonde op Huize ‘Den Hoek’ aan de Holkerweg in Nijkerk. Dit vrijstaande woonhuis is sinds 1988 een gemeentelijk monument en dateert in de huidige vorm uit 1913, maar is in de kern ouder. Het huis, de veranda en de tuin zijn vaak terug te zien op de foto’s, evenals Hana’s kinderen en kleinkinderen. In 1901 trouwde Gerard Hana met Anna Cornelia Jacoba (‘Keetje’) Callenbach (1868-1919), een dochter van George Frans Callenbach (1833-1916), oprichter en naamgever van de bekende Nijkerkse Uitgeverij G.F. Callenbach. Deze in 1854 opgerichte boekhandel-uitgeverij groeide uit tot een van de belangrijkste uitgeverijen binnen de protestants-christelijke zuil van Nederland, en bestond naast een uitgeverij uit een drukkerij en binderij. Gerard Hana was niet alleen G.F. Callenbachs schoonzoon, maar ook zijn collega: hij was eerste bediende in de boekhandel aan de Oosterstraat (hoek Kleterstraat) en nam die in 1901 over (in 1911 werd de boekhandel aan Verhoog verkocht). Van 1906 tot 1936 was Gerard Hana vennoot van vof G.F. Callenbach (Uitgeverij-Binderij), en na de omvorming tot nv in 1936, tot zijn dood in 1958, aandeelhouder van deze nv. Het mooie is dat Hana’s glaspositievencollectie óók foto’s van de firma Callenbach bevat. Zo zien we mensen aan het werk op de inpakafdeling, bij de drukpersen, en bij het letterzetten. En zien we een bureau met daarboven een aankondigingsbiljet: ‘Hilde. De nieuwe roman van Anne de Vries’ (verschenen in 1939). De foto’s geven een mooi inkijkje bij Callenbach, en vormen een mooie aanvulling op de Callenbachcollectie van Museum Nijkerk (die met haar ruim 6300 boeken uniek is, omdat nergens anders op consequente manier de uitgaven van deze uitgeverij verzameld worden). Gerard Hana’s kleinzoon Nico herinnert zich nog veel van zijn opa, en van zijn fotografiehobby. Hij vertelt dat hij elke woensdagmiddag bij opa en oma op ‘Den Hoek’ langsging om te helpen in de tuin. Hoewel, ‘helpen’: van werken kwam niet veel terecht; zijn opa en oma hielden vooral van de gezelligheid die de kleinkinderen meebrachten. (De oma die Nico kende was overigens niet Keetje Callenbach: zij was overleden in 1919. Nico kende de tweede vrouw van zijn opa als oma: Alida van der Sleen.) Opa fotografeerde zijn kleinkinderen dan ook graag. Nico herinnert zich ‘kindertjesdag’ op Huize ‘Den Hoek’: dan gingen alle kinderen, van groot tot klein op een rijtje, samen op de foto. De gemaakte foto’s liet opa graag zien met zijn toverlantaarn (een apparaat waarmee afbeeldingen en foto’s op glasplaat op een scherm geprojecteerd kunnen worden). Een mooi schouwspel, aldus Nico. Toen zijn opa en oma in de jaren 1950 naar Amsterdam verhuisden heeft Nico bij het leeghalen van Huize ‘Den Hoek’ de kist met de toverlantaarn en de doosjes met glaspositieven gevonden en veiliggesteld. Gelukkig maar, want dankzij zijn schenking daarvan aan Museum Nijkerk én het scanproject van CollectieGelderland kunnen wij nu meegenieten van dit mooie schouwspel! (Dit artikel is eerder gepubliceerd in Vrogger #2 2020 (het tijdschrift van Museum Nijkerk)

Verhalen over personen en onderwerpen uit Gelderland